2011/04/25

Ano bang Dapat Isulat?

Ano bang dapat isulat?*
(Rehiyonal at Sektoral na Panitikan)

Kagaya ng nabanggit na (sa Ano'ng Tula?), malaki ang papel sa lipunan na ginagampanan ng mga makata. Isa sa mga mahahalagang tungkulin ng makata ang aktibong pakikilahok sa pagbuo ng Pambansang Panitikan. Tinalakay nina Tolentino, et al (2009) na “madalas mabanggit ni Lope K. Santos ang pangangailangang mabigyang tinig ng tunay na panitikan ng bayan ang ‘saloobin ng bayan’ n makapagmumulat sa lalong nakararami.” Samakatuwid, ang tulang makakatulong sa pagbuo ng Pambansang Panitikan ay ang tulang walang takot at walang alinlangang tumatalakay sa saloobin ng nakararaming mamamayan, partikular ng mga naisantabi (marginalized). Dapat bigyang puwang ng makata sa kanyang akda ang pagpapalakas sa panitikang rehiyonal o bernakular at panitikang sektoral. Sapagkat “ang konseptong pambansa ay hindi lamang tumutukoy sa isang kabuuan o totalidad. Isa rin itong kilusan tungo sa paghubog at pgbibigay-substansya sa tunay na demokratikong lipunan” (Tolentino, et al, 2009). Dagdag pa, “ang panitikang pambansa ay pagkilala sa mga panitikang likha ng mga puwersang mapagpalaya sa lipunan” (Tolentino, 2009). Sa pagpapalakas sa panitikang rehiyonal at sektoral, napalalakas din ang Panitikang Pambansa. Magandang halimbawa ang mga tula ni Axel Pinpin. Walang pagdadalawang-isip niyang ginagamit ang mga salitang bernakular sa Cavite kaalinsabay ng masinsin na paglalarawan sa kolektibong karanasan ng mga magbubukid at manggagawa sa Cavite, maging ng mga bilanggong politikal, at pagtataguyod ng kaisipang mapagpalaya sa kanyang mga tula.

Wanted: Hi-Speed Sewer
Axel Pinpin

Babae, masipag.
Hindi bababa sa trenta anyos ang edad.
Hindi tataas sa minimum wage ang bayad.

Dalaga, marikit.
Sabik sa overtime at di-nagkakasakit.
Baon sa utang at Koreanovela fanatic.

Educational background:
Enrolled sa agency at five-month contract.
Walang kurso sa unyonismo at pag-i-strike.

Working Experience:
Bihasa sa makinang Hi-Speed, Juki o Singer.
Mangmang sa usaping CBA, piket o istrimer.

Expertise at skill:
Tumabas, mag-ohales, lumilip ng tahimik.
Tumangis, magtiis, lumirip ng walang-imik.


Kapeng Kabitenyo
Axel Pinpin

Hindi ko piho ang pagkakaiba ng aroma ng Robusta, Barako,
Tagalog at Arabica; napagkamalan ko pa ngang aratilis

ang pula-kahel-lungti-itim na kapeng nakabilad
sa harapan ng kapitbahay na taga-Buna Lejos. Ang pagnanasa’t

pakinabang nitong dila sa kanyang pait at tapang ay di-lumampas
sa pangontra-hilong silbi niya tuwing umagang bumabaligtad

ang aking sikmura sa pakla’t pait na hatid ng serbesa.
Hanggang makasalo ko ang mgataga-Amadeo, Silang at Tagaytay

sa bingaw na losang pinapawisan sa bagong-sulak na kape.
Napaghihiwalay ko na ngayon ang singhaya ng kainaman,

lasang-nangka, pait na nakakagising, init na pang-alis-gutom
at dugong hinigop sa magtatanim ng kape.

Samantala, ang sektoral na panitikan naman ay “binubo...ng mga sektor na gumaganap at humuhubog sa konsepto ng mapagpalayang bansa...ang sektoral na panitikan ay pagkilala sa kontribusyon ng iba’t ibang sektor sa mga ideya at kilusang naglalayon ng transpormasyon ng lipunan” (Tolentino, et al, 2009). Ang ilang mga sektor na nakagagawa ng sariling korpus ng panitikan ay ang sektor na nakabatay sa uri, sekswalidad at kasarian, lahi at etnisidad, henerasyon, at relihiyon. Halimbawa rin ng sektoral na panitikan ang mga tula ni Axel Pinpin na mababasa sa itaas. Madalas na tinatalakay ni Pinpin sa kanyang mga tula ang buhay at damdamin ng uring manggagawa at uring magsasaka.
Narito ang iba pang halimbawa ng sektoral na tula:

Usapang Imbo at Utoy
Bits Victoria

Wika ng ama tapos ng trabaho:

Ang mahihirap
ay nakakatikim lang ng pagiging
Master
sa sardinas.

Wika ng ama tapos makakita ng eroplano:

Ang mahihirap
ay nakakapag-
around-the-world lang
sa yoyo.

Wika ng ama habang tumatawid:

Ang mahihirap
ay nakakasakay lang
ng taxi
sa likod ng manibela.

Wika ng anak pagdating sa bahay:

’Tay
Sawa na ’ko
sa pagiging mahirap
maging mayaman naman
tayo.

At lumabas ang ama para bumili
sa tindahan ng
Hope.


Beauty Pageant
Andang Juan

Nakahilera,
Parang mga bote ng mamahaling alak
Ang mga babaeng
May mahahabang leeg at hita---
Pinagpipilian
Ng mga pinagpipitaganang
Tagapayo ng pangulo,
Mga pinuno ng pamahalaan,
At mga negosyanteng mahilig
Tumikim
Ng alak.

Ngayong gabi,
Sino ang makokoronahan?


Kung Ibig Mo Akong Makilala
Ruth Elynia Mabanglo

Kung ibig mo akong makilala,
lampasan mo ang guhit ng mahugis na balat,
ang titig kong dagat—
yumayapos nang mahigpit sa bawat saglit
ng kahapon ko’t bukas.

Kung ibig mo akong makilala.
sunduin mo ako sa himlayang dilim
at sa madlang pagsukol ng inunang hilahil,
ibangon ako at saka palayain.

Isang pag-ibig na lipos ng lingap,
tahanang malaya sa pangamba at sumbat
may suhay ng tuwa’t ang kaluwalhatia’y
walang takda—
ialay mong lahat ito sa akin
kung mahal mo ako’t ibig kilalanin.

Kung ibig mo akong kilalanin,
sisirin mo ako hanggang buti,
liparin mo ako hanggang utak,
umilanglang ka hanggang kaluluwa—
hubad ako roon: mula ulo hanggang paa.


*Binigkas sa 2nd Regional Cultural Youth Camp ng Kapataan Partylist-ST, Southern Tagalog Cultural Network, Anakbayan-ST, CEGP-ST, at NUSP-ST.